Wolny Murarz

Cała sprawa "hoaksu" Sokala zawiera trzy elementy, które różnią się w szczegółach. Po pierwsze sam hoaksowy artykuł w „Social Text”, który był jeszcze całkiem zabawny, choć już zawierał ziarno nieporozumienia dla którego w ogóle powstał; po drugie jego rozszerzenie w książce „Modne bzdury”, którą Sokal napisał wraz z Bricmontem; i po trzecie stanowisko autorów wyjaśniające źródło całego nieporozumienia zawarte w książce w rozdziałach „Intermezzo”.

We wstępie do książki autorzy podali dziesięć możliwych tez krytycznych i dziesięć tych tez refutacji. Ponieważ wersja polska, na której się opieram, jest tłumaczeniem uzupełnionej w stosunku do oryginału wersji francuskiej, głęboko wierzę, że wstęp ów zawiera wszystkie istotne „linie ataku” na książkę. Oczywiście wszystkie, które autorzy uznali za nie-bzdurne. W tym założeniu wszelka możliwa krytyka musi odbywać się ze stanowiska „postmodernistycznego”, co wydawałoby się automatycznie unieważnia taką krytykę. Jest jednak zupełnie odwrotnie. Książka jest całkowicie sensowna i bez zarzutu z punktu widzenia stanowiska autorów; i jednocześnie jest bzdurna ze stanowiska postmodernistycznego – zupełnie odwrotnie niż krytykowane w niej tezy. To banał, który można podsumować jako „każdy wie swoje” (lub „bzdury to bzdury” jak głosi tytuł tej notki wbrew pozorom nie będący skrótem zwrotu „,Modne bzdury’ to bzdury”) i w tak banalny sposób autorzy wyobrażają sobie dokonania postmodernistycznego relatywizmu epistemologicznego. Tymczasem stanowisko to jest tylko punktem wyjścia do: „każdy wie swoje – pogadajmy o tym”. Sedno sporu zawiera się właśnie w tym jak i dlaczego różni ludzie w różny sposób obserwują tzw. rzeczywistość. Sokal i Bricmont tylko ślizgają się po powierzchni tego pytania, będąc raczej okazem do zbadania niż uczestnikiem dyskusji.

We wspomnianych możliwych tezach krytycznych czytamy między innymi:

6. Kto jest kompetentny? (…) Po drugie, intelektualna wartość wypowiedzi jest określona przez jej treść, nie zaś przez osobę autora, a tym bardziej przez posiadane przez niego dyplomy

Autorzy uciekają tu następującym po „tym bardziej” fragmentem w tezę jawnie absurdalną od tezy, której dyskusja ujawnia owo „ziarno nieporozumienia”, o którym pisałem na wstępie. Czy rzeczywiście i w jakich warunkach osoba autora nie ma znaczenia? W naukach przyrodniczych zwracanie uwagi na autora (np. poprzez zapraszanie na konferencje seniorów dziedzin z ich nudnymi podsumowaniami dorobku, albo odrzucanie bez czytania papierów autorów skompromitowanych) uważane jest za wypaczenie lub w najlepszym razie za smutną konieczność. Nie powinno to dziwić, ponieważ najgłębszą ideą stojącą za naukami przyrodniczymi (i matematyką) jest właśnie wyrugowanie podmiotu poznania, czyli uniwersalizacja tez, czyli obiektywizacja. Nauki przyrodnicze wykształciły w tym celu odpowiedni aparat poznania, który pozwolę sobie w uproszczeniu dalej nazywać matematyką (należałoby go rozszerzyć o teorię eksperymentu, choć z drugiej strony można zastanawiać się, czy ta teoria nie jest prostym zastosowaniem logiki matematycznej do zasady przyczynowo-skutkowej). Istotą tego aparatu jest jego „samodzielność”, to znaczy poprawność rozumowania w matematyce zostaje stwierdzona obiektywnie (jest już stwierdzona w momencie postawienia hipotezy) i tylko od możliwości intelektualnych badacza zależy, czy uda mu/jej się dojść do poprawnej odpowiedzi (słowa „poprawny” nie biorę cudzysłów, ponieważ w tym kontekście jest to odpowiedź właśnie obiektywnie (matematycznie) poprawna). Stąd też przezroczystość nauk przyrodniczych, a zwłaszcza matematyki na osobę i dyplomy. Przezroczystość ta wcale jednak nie jest oczywista w naukach humanistycznych, a już szczególnie w obrębie „postmodernizmu”, gdzie każda osoba ma swoją ważką historię (narrację). Nie jest ciekawe tylko to co na temat tez badacza mówi matematyka, ale także to co mówi sam badacz uwikłany w społeczeństwo, język i historię nauki. Dlatego w humanistyce wolno się „mylić” i publikować bzdurne papiery w „Social Text”, bo już gotowość do wypowiedzi (np. fizyka o psychoanalizie) jest cenna sama w sobie.

Przezroczystość na osobę i dyplomy skutkuje jednak pytaniem „skąd matematyzowalność fizyki?”, które jest pytaniem czysto metafizycznym. Zarówno w sensie dosłownym (jako pytanie o meta-fizykę) jak i w sensie bardziej uwikłanym, w którym metafizyka jest rozmyślaniem o tajemnym bytowaniu przedmiotów (tu: matematyki i fizyki). Parafrazując znane i gęsto obśmiane pytanie metafizyczne można te rozważania sprowadzić do: „czy matematyka poprawnie opisuje fizykę nawet jeśli nikogo nie ma w lesie?”. Rozwiązaniem tego koanu jest stwierdzenie, że zarówno matematyka jak i fizyka są tworami ludzkimi. Stanowisko takie jak autorów „Modnych bzdur” cechuje to, że są oni w stanie zaakceptować je na poziomie banalnym (historycznego rozwoju tych dziedzin), ale jego głębokie konsekwencje powodują powstanie w nich swoistego poruszenia intelektualnego (uczucia bełkotliwości? złości?), które skutkuje z kolei właśnie powstawaniem takich książek. Owo poruszenie najłatwiej chyba wywołać przepisując pytanie „skąd odpowiedniość matematyki i fizyki” na inne: „skąd bierze się tajemnicza odpowiedniość Pisma i Liturgii”. W tym drugim przypadku mamy już odwagę stwierdzić, że wynika ona z tego, że Pismo i Liturgia są dziełami wyłącznie ludzkimi, stworzonymi bez udziału Bytu Obiektywnego, który tę odpowiedniość gwarantuje. W przypadku matematyki i fizyki próba wyrugowania tego Bytu Obiektywnego (tu zwanego rzeczywistością) jawi się jako bełkotliwa i prowadząca do absurdu (heretycka). Ową absurdalność autorzy wyłuskują w sposób następujący:

Jest mniej więcej oczywiste, dlaczego odrzucamy systematyczny sceptycyzm w codziennym życiu – z podobnych przyczyn odrzucamy również solipsyzm. Najlepsze wyjaśnienie spójności naszych doświadczeń polega na przyjęciu, że zewnętrzny świat jest zgodny, przynajmniej w przybliżeniu, z obrazem, jakiego dostarczają nasze zmysły.

W ostatnim zdaniu kryje się sedno całego nieporozumienia. W jakim sensie autorzy używają tu słowa „zgodny”? To znaczy kiedy „obserwuję, że mój kubek jest czerwony” w jakim sensie on „jest czerwony” (tego rodzaju pytania to w żadnej mierze nie jest dorobek „postmodernizmu”, bo ich tradycja sięga bodaj Kanta, postmodernizm dodał tu jednak krytykę rozpadu poznania na podmiot i przedmiot). Można bez problemu się zgodzić, że obserwacje są powtarzalne (kubek za każdym razem widzę jako czerwony), ale czym jest tajemnicza relacja zgody pomiędzy moją impresją czerwieni i pewną samodzielną, wewnętrzną (hipotetyczną?) jakością kubka? Wbrew pozorom nauki przyrodnicze nie dostarczają tej zgodności. Kolor jest w ich „narracji” zdolnością powierzchni kubka do reemisji określonego widma fal elektromagnetycznych, zjawiskiem propagacji i absorpcji tych fal w strukturach oka, wzorcem aktywacji neuronalnej itd., ale w żadnym momencie nie jest „czerwienią” (por. paradoks monochromatycznej Mary). W każdym razie nie poza metaforycznym sensem w jakim kwarki są powabne. Dialektyczna odpowiedniość opisu przyrodniczego i wrażeń zmysłowych jest pozorna – w istocie oba są opisami stojącymi po tej samej stronie barykady. To samo dotyczy matematyki, która nie jest w żadnej mierze głębokim mechanizmem rzeczywistości, ani nawet nie jest z nim „zgodna” – jest tylko uniwersalnie powtarzalna (dla każdej osoby, przedmiotu, chwili, miejsca itd.). „Kondycją postmodernistyczną” można by określić właśnie przeświadczenie o definitywnej absurdalności pojęcia „zgodności” w tym kontekście, z czego wynika cały ten relatywizm poznawczy ze „znikaniem rzeczywistości” włącznie.

Uprzywilejowany status matematyki w obrębie nauk przyrodniczych Sokal i Bricmont rozciągają na całą działalność umysłową człowieka i dlatego zżymają się i nazywają „nadużyciem” jej użycie poza „dozwolonym” kontekstem badań nad rzeczywistością obiektywną. Tu pojawia się zarzut stosowania żargonu fizyczno-matematycznego w celu „zrobienia wrażenia” na niewyrobionych słuchaczach. Być może ten żargon (jako epifania) robi takie wrażenie na autorach, że identyczną czołobitność przypisują wszystkim. Dla kogoś dla kogo matematyka jest tylko „obowiązującą narracją” jej użycie zawsze będzie tylko metaforą, nawet wtedy gdy będzie użyta „właściwie”. Autorzy zarzucają np. Baudrillardowi nieprecyzyjne posługiwanie się terminami takimi jak „wykładniczy” czy „fraktal”, ale zapewne akceptują metaforyczne użycie słowa „fatum”. Wyznawca greckiego politeizmu miałby odwrotne uczucia.

Niezrozumienie dowcipu jakim jest absurdalność zgodności obserwacji i teorii autorzy wyrażają słowami:

Kuhn miesza fakty z naszą wiedzą o faktach

Lub podobnie jeszcze kilkukrotnie. Otóż to Sokal i Bricmont bezrefleksyjnie oddzielają fakty od naszej o nich wiedzy. Kulminację tego sposobu myślenia zawiera fragment:

Poprawna odpowiedź na dowolne pytanie naukowe, niezależnie od tego, czy jest znana, czy nie, zależy od stanu natury (na przykład od rzeczywistej liczby neutrin emitowanych przez Słońce)

Problematyczna nie jest tu pierwsza część zdania, ale właśnie ów przykład. Czym jest „rzeczywista liczba neutrin”? Tą liczbą, której nikt nie zmierzył? (bo jeśli zmierzył to już jest doświadczalna, a nie „rzeczywista”) Tym drzewem, które upadło kiedy nikogo nie było w lesie? A gdybym tam wpisał „(na przykład od rzeczywistego promienia deferentu Saturna)”? Nieprzystawalność tych przykładów wynika z tego, że współczesny (czy wręcz nowoczesny) zeitgeist polega między innymi na tym, że mamy tendencję do przypisywania obiektywnego istnienia przedmiotom, które mogą potencjalnie znaleźć się w dowolnym punkcie czasoprzestrzeni (neutrino), ale raczej niechętni jesteśmy przedmiotom „jednorazowym” (deferent Saturna).

Pojawienie się postmodernizmu było chyba ostatnią heglowską koniecznością. Nowoczesność próbowała ukraść nam mózgi i przyszłość. Była to próba zamknięcia całej ludzkiej działalności w ostatecznych narracjach takich jak funkcjonalizm czy strukturalizm. Odtąd wszystko miało sprowadzać się już ewentualnie tylko do modernizacji (modernizm) tych narracji w ramach błędów i wypaczeń. Modernizm dokonał skoku na logikę zmian kradnąc alternatywę: albo brak zmian (a więc konserwa modernizmu), albo modyfikacje w ramach systemu (a więc postęp modernizmu). Jeszcze lepiej widać to w polskim określeniu „nowoczesność”, które oznacza coś nawet nowszego niż współczesność, czyli coś będącego na ostrzu zmian i postępu. Nowoczesny znaczy właściwie tyle co „już dziś taki jak jutro”. Jak w takich warunkach w ogóle myśleć o jutrze i zmianie? I tu pojawia się postmodernizm nie jako walka według reguł, bo to może być tylko walka przegrana, ale jako szaleńczy (bełkotliwy) atak berserka na same reguły. A więc właśnie w to czym modernizm stoi – język i systemy całościujące. To była i poniekąd ciągle jest, anarchizująca rewolucja, a Sokal wyszedł na człowieka przypadkowo porwanego przez rewolucyjną ciżbę, który rozpaczliwie wrzeszczy „Ludzie, ludzie! Opamiętajcie się! Bo jeśli zniesiemy monarchię to kto będzie królem?!”.